Βαβδινά Μασάλια

Η Ένωση Βαβδινών Θεσσαλονίκης, μέσα από πολλές ιδέες και προτάσεις, που υλοποιούνται παράλληλα ή “περιμένουν τη σειρά τους”, έκανε, για το 1997, μια βασική επιλογή και “την έβαλε στα σκαριά”: είναι η έκδοση ενός μικρού βιβλίου με Βαβδινά Μασάλια. Η απόπειρα “Βάβδος - διαδρομή μέσα στο χρόνο”, με το μεγάλο εύρος της και τις μικρές αδυναμίες της, ήταν το ξεκίνημα. Για το μέλλον, καθόλου άσχημη ιδέα δεν θα ήταν, μια μεθοδική έρευνα και μια προσεγμένη έκδοση που θα καλύπτει, στο μέτρο του δυνατού, την Ιστορία του χωριού μας και της περιοχής του. Για την ώρα, προτιμήσαμε κάτι πιο “εύκολο”, αλλά και πιο ελκυστικό: τα Μασάλια. Εδώ και δώδεκα περίπου χρόνια, η εφημερίδα μας, η “Φωνή του Βάβδου”, φιλοξενεί, δίχως διακοπή, τις εύθυμες και “πιπεράτες” ιστορίες που γέννησε το έξυπνο μυαλό και η σκληρή εμπειρία των παππούδων μας. Η αρχική σύλληψη ανήκει, όσο μπορεί κανείς να ξέρει, στον αείμνηστο Ηρακλή Πολυζώη. Στη συνέχεια, και για πολλά χρόνια, τη στήλη “Bαβδινά Μασάλια” κράτησε, με επιτυχία, ο Χρήστος Σαρ. Κουτσός. Τα τελευταία χρόνια, η σκυτάλη πέρασε στα χέρια του γράφοντος. Βεβαιώνει ότι αυτό, ως καθήκον, ήταν... πανάλαφρο και ευχάριστο: η καταγραφή των μασαλιών δεν είναι ρουτίνα, δεν είναι διατεταγμένη υπηρεσία. Δεν την βλέπεις σαν υποχρέωση, ούτε και την προγραμματίζεις. Αρκεί να πας στον Βάβδο και “να βγεις σαόξου”. Τα υπόλοιπα έρχονται μόνα τους. Παρέα να υπάρχει και λίγο ρακί. Ίσως να χρειαστείς ένα μικρό μαγνητόφωνο ή μολύβι και χαρτί. Αλλιώς, αρκεί η μνήμη... η ανάμνηση... η επανάληψη.
Για μας τους Βαβδινούς, τα μασάλια είναι, αν όχι τρόπος ζωής, σίγουρα ένα κομμάτι του εαυτού μας, μια “χρυσή σελίδα” στην ιστορία του χωριού μας. Παρακαταθήκη πολύτιμη. Όχι μόνο γιατί μας θυμίζουν τα παλιά, ούτε μόνο γιατί “διδάσκουν”. Αλλά και γιατί, σε “δύσκολους καιρούς”, ψυχαγωγούν και ξεκουράζουν. Περιγράφουν την ανέχεια και τις δοκιμασίες, τις κουτοπονηριές και τις “λύσεις ανάγκης”, το ξεφάντωμα και τη διονυσιακή “υπέρβαση”, καμιά φορά την μικρόψυχη κακία, την τσιγκουνιά και την αφέλεια, σίγουρα όμως στέλνουν και κάποια μηνύματα, που περιμένουν αποδέκτη: ότι η ζωή είναι δύσκολη, αλλά και γλυκειά... ότι πενία τέχνας κατεργάζεται... πως, λίγα χρόνια και καλά... ότι “μαζί μας δε θα τα παρουμι”... ότι αξίζει να αγωνίζεσαι, μπορείς να επιβιώσεις με νύχια και με δόντια, κι όσο γίνεται χωρίς άγχος, με τόλμη και φαντασία, με μια καλή εικόνα στον κόσμο, με μεράκι, σπιρτάδα, εγρήγορση, αλλά και με τη στέρεη σιγουριά που χαρίζει η απλότητα. Κι ένα ακόμη μήνυμα, από τα πολύ βασικά: αξίζει, που και που, “να του ρίχνουμι όξου”. Και για τους ειδικούς, υποθέτει ο υπογράφων, κάποια αξία έχουν τα Μασάλια (μασλάτια, ευτράπελες διηγήσεις) του Βάβδου και της περιοχής. Και γίνεται λόγος για αξία πολύπλευρη (Ιστορική, Λαογραφική, Γλωσσολογική, Κοινωνιολογική) στον βαθμό που τα Μασάλια:
– αναφέρονται σε ιστορικές φάσεις και συγκυρίες (τουρκοκρατούμενη Μακεδονία, πόλεμοι, Κατοχή και Αντίσταση, Εμφύλιος, πρώτες μεταπολεμικές δεκαετίες)
– μαρτυρούν για ήθη, έθιμα, λαϊκά δρώμενα (γιορτές, πανηγύρια, παραδοσιακή μουσική κ.α.)
– ανήκουν στην προφορική (τελικά και γραπτή) παράδοση του λαού μας και εκφέρονται στο τοπικό, χαλκιδικιώτικο γλωσσικό ιδίωμα
– αντανακλούν κάτι από το “πνεύμα του λαού”, το “φολκλόρ”, τη σπιρτάδα και ετοιμότητα του απλού ανθρώπου, κάτι που παραπληρωματικά συναντάται στις παροιμίες, τα παραμύθια και το δημοτικό τραγούδι
– αποτελούν “έδαφος ανεξερεύνητο”, αν εξαιρέσουμε τις προσπάθειες του κ. Τσάτσαρη (Χαλκιδική), του Δημ. Αδαμόπουλου (Μελισσοχώρι Θεσσαλονίκης), κάποιες παλιότερες δημοσιεύσεις στα “Χρονικά της Χαλκιδικής” και μερικές ακόμη απόπειρες, που ο υποφαινόμενος ενδέχεται να αγνοεί.
Τι είναι, λοιπόν, τα Μασάλια; Σύντομες αφηγήσεις, άγραφες στην αρχή, με “πρωταγωνιστές” υπαρκτά πρόσωπα του παλιού καιρού και “υπόθεση” συνήθως αληθινή   άλλο ζήτημα αν προστίθεται το στοιχείο της υπερβολής, αν τροποποιούνται, μερικές φορές, τα γεγονότα, τα ονόματα ή τα εκφραστικά μέσα και αν ο κάθε αφηγητής “ξέρει διαφορετικά” την ιστορία ή συνεισφέρει το καθαρά προσωπικό του στοιχείο. Είναι ιστορίες εύθυμες, κωμικές, καμιά φορά κωμικοτραγικές και πάντα αξιοσημείωτες, στοιχείο που εξασφαλίζει την επιβίωσή τους, την μεταβίβασή τους στους νεότερους, μέσα από τους μηχανισμούς της προφορικής παράδοσης. Οι “τόποι” της γένεσης των Μασαλιών είναι η οικογενειακή ζωή, οι χώροι εργασίας, οι διασκεδάσεις και συναναστροφές, οι μετακινήσεις των ανθρώπων σε γειτονικά χωριά ή στην πόλη... Σε ό,τι μας αφορά, είναι ο Βάβδος του παλιού καιρού, μαζί με τους μαχαλάδες, τα καλύβια, τα βοσκοτόπια και τα “μαντένια” του. Και οι “τόποι” της αφήγησής τους είναι, συνήθως, το καφενείο ή μια γιορτινή   οικογενειακή συνάντηση, κατά προτίμηση με τη συνοδεία ούζου ή κρασιού. Δεν ισχυριζόμαστε πως όλα τα Μασάλια που φιλοξενούνται στον παρόντα τομίσκο είναι γηγενή Βαβδινά   ούτε μας αγχώνει η ιδέα μιας τέτοιας αποκλειστικότητας. Τα περισσότερα είναι του τόπου μας. Μερικά μπορεί να έχουν “εκβαβδιστεί”, αν και “κατάγονται” από τη Λόκοβη, τη Γαλάτιστα ή από αλλού   αυτό αναφέρεται, όπου είναι γνωστό. Σημασία έχει ότι ακούγονται, από παλιά, στο χωριό μας. Σημασία έχει ότι μας εκφράζουν.
Σε αυτήν την πρώτη έκδοση, μοναδική μας έγνοια ήταν η δημιουργία ενός μικρού βιβλίου που θα αγαπηθεί από τους Βαβδινούς και τους φίλους του χωριού μας.

Πρόλογος του Χρήστου Κ. Τυροβούζη, Δρ. Ν.Ο.Ε. Α.Π.Θ.